Anıtsal kiliseler, tarihi ve kültürel önemiyle dikkat çeken mimari yapılar arasında yer alır. Bu kiliselerin mimari özellikleri, dönemlerinin sanatsal anlayışını yansıtırken, aynı zamanda işlevsellik ve estetik açısından da büyük bir öneme sahiptir. Farklı mimari unsurların bir araya gelmesiyle oluşan bu yapılar, hem ibadet alanı olarak hem de toplumsal buluşma noktası olarak işlev görmüştür.

Anıtsal kiliselerin bazı mimari özellikleri:

• Transept plan: Kilisede apsisin önünde nefleri dik açı ile kesen, kilisenin planını haç biçimine sokan bir yapı türüdür.
• Çapraz tonoz: İki beşik tonozun dik açı yaparak kesişmesiyle oluşan örtü sistemidir. İlk olarak Roma döneminde kullanılmış, Romanesk dönemde ise yaygın olarak tercih edilmiştir.
• Kalın masif duvarlar: Anıtsal kiliseler, kalın ve sağlam duvarlara sahiptir.
• Küçük boyutlu pencereler: Kiliselerde küçük pencereler bulunur.
• Köşe kuleleri: Bazı anıtsal kiliselerde köşe kuleleri yer alır.

Örnek olarak, Gümüşlük Eklisia Kilisesi ve Kadıkalesi Kilisesi gibi yapılar incelenebilir.